کد مطلب: ۱۷۴۷۳
تاریخ انتشار: چهارشنبه ۱۰ بهمن ۱۳۹۷

شعرهای خوبی که در تاریخ نماندند

غزاله صدر منوچهری

«سفینه‌ی ترمد» مجموعه‌ شعری معتبر و ارزشمند به تدوین محمدبن‌یغمور است که از میان آثار ۱۱۵ شاعر متقدم در موضوعات متنوع تدوین شده است. این سفینه در سده‌ی هشتم قمری در شهر ترمد تدوین شده و  فقط یک نسخه‌ی کتابت شده از آن یافت شده است. این اثر در سال گذشته با تصحیح امید سروری در بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر شد. کارشناسان این اثر را برای مطالعات شعرشناسی و تاریخ ادبیات‌نگاری منبعی بسیار مفید دانسته‌اند. 

   نشست نقد و بررسی کتاب «سفینه‌ی ترمد» در روز هفتم بهمن با حضور دکتر جواد بشری، دکتر مهدی رحیم‌پور و دکتر امید سروری در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار ‌شد.

در ابتدای این نشست، علی‌اصغر محمدخانی، معاون فرهنگی شهر کتاب، اظهار داشت: «سفینه‌ی ترمد» از آثار مهم منتشر شده در مجموعه‌ی گنجینه‌ی زبان و ادبیات فارسی بنیاد موقوفات افشار است. این بنیاد معمولاً کتاب‌هایی را منتشر می‌کند که ناشران دیگر کمتر می‌توانند آنها را منتشر کنند.

   او افزود: شهر ترمد یکی از شهرهای خراسان بزرگ بوده که امروزه در ازبکستان است. محمدبن‌یغمور جمع‌آورنده‌ی این سفینه است. سفینه، جنگ یا بیاض دفترهایی‌اند که پیشینیان در آنها شعرهای خوبِ دیده و شنیده‌شان را جمع می‌کردند. در بررسی این سفینه‌ها می‌توان به نکاتی چون سلیقه‌ی گردآورنده در انتخاب شعر و شاعران؛ ساختار کتاب و نحوه‌ی انتخاب و دسته‌بندی مضامین و مطالب؛ کیستی جمع‌آورنده؛ ویژگی‌های زبانی و رسم‌الخطی جمع‌آورنده، توجه کرد. بنا به سلیقه‌ی یغمور، در این سفینه افزون بر شاعران شناخته‌شده، آثاری از حدود شصت شاعر کمتر شناخته‌‌شده ارائه شده است.

 

  

یگانه جُنگ ماوراءالنهر

امید سروری، مصحح سفینه‌ی ترمد، اظهار داشت: کتاب «سفینه‌ی ترمد» در اوایل سده‌ی هشت قمری تدوین شده است. محمدبن یغمور فردی ناشناخته است که به‌جز همین سفینه نام و نشانی از او یافت نشده است. براساس آنچه در همین سفینه بیان شده است، او در اوایل سده‌ی هشت وارد شهر ترمد می‌شود و شخصی به نام مجدالدین ترمدی سفارش این سفینه را به او می‌دهد. در این سده و سده‌ی نهم، چندین سفینه‌ی مهم تدوین شده است، اما فقط در همین اثر است که عنوان سفینه در متن نیز آورده شده است. میان سفینه، مونس‌الاحرار کلاتی، مونس الاحرار جامی، جُنگ زیلوفاف شباهت‌های متعدد و فراوانی وجود دارد که می‌تواند موضوع یک تحقیق باشد.

   او در بیان وجوه اهمیت این اثر گفت: «سفینه‌ی ترمد» کهن‌ترین منبع شعری از برخی شاعرانی است که از آنها نسخه‌ی کهن دیوان یا مجموعه شعر در دسترس نیست. برای نمونه این سفینه کهن‌ترین مجموعه‌ی منوچهری، یکی از کهن‌ترین منابع شعر عمر خیّام، ارزقی هروی، قطران تبریزی است. دومین وجه اهمیت این سفینه آن است که اشعار نویافته‌ای از شاعران شناخته‌شده یا کمتر شناخته‌شده در آن یافت می‌شود. از این میان می‌توان به اشعاری نویافته از اثیر اخسیکتی، دقیقی طوسی، رشید وطواط، شهید بلخی، رشیدی سمرقندی، زین‌الدین قدسی، سراج‌الدین قمری، شمس‌المعالی قابوس، عثمان مختاری، عسجدی، عمادی غزنوی، فرخی سیستانی، کمال‌الدین سیستانی، کمال‌الدین اسماعیل، منیجک ترمدی، ناصر خسرو، نصرالله منشی، نظامی گنجوی، ابوفتوح غضائری، برهان‌الدین سمرقندی، تاج‌الدین خطیب جاجرمی، جمال‌الدین ابولفضل بن‌محمد قرشی، جمالی عروضی سمرقندی، حسام‌الدین نبیره، دهقان‌علی شطرنجی، لطیف زکی کاشغری، سدید‌الدین اَعوَر، سعد نجار اوشی، سعید‌الدین المطبب السمرقندی، سید اَخسیکَتی، شرف‌الدین خُتَلی، شمس خاله، شهاب مؤیَد، عبدالرافع هروی، عزالدین شَروانی، غواص گنبدی، فخرالدین حامدی، لبیبی ادیبی، معجبک ترمدی اشاره کرد.

   او ضمن بیان اهمیت موردی برخی از این اشعار نویافته و شاعران کشف شده در پژوهش‌های تاریخ ادبیات و شعرشناسی، گفت: این کار تک نسخه و تنها جُنگ حوزه‌ی ماوراء‌النهر است که تدوین شده و از آن خبر داریم. اسامی کسانی در آن هست که در منابع دیگری ذکری از آنها نیست و اشعارشان نیز نویافته است. از شاعران مشهور نیز شعرهای نویافته‌ای در آن دیده می‌شود که در دیوان‌ها نیست. همچنین ضبط‌های این نسخه بسیار خوب و مهم است و به انتخاب ضبط صحیح از میان دیگر نسخ کمک شایانی خواهد کرد.

سفینه‌ی گنج

مهدی رحیم‌پور، محقق و عضو هیئت علمی فرهنگستان، اظهار داشت: سفینه کلمه‌ای عربی است که در لغت به‌معنای کشتی است و در اصطلاح به مجموعه‌ای از اشعار فارسی گردهم آمده با نظم و ترتیب خاص و بعضاً تقسیم‌بندی موضوعی اطلاق می‌شود. فارسی‌زبانان این کلمه‌ی عربی را بعد از دوره‌ی مغولان در معنای مجموعه‌ی نظم و نثر فارسی به‌کار گرفتند و این اصطلاح از آنجا ساخته شد.

   او در ادامه گفت: قدیم‌ترین منابعی که این واژه را در معنای مجموعه شعر به‌کار برده‌اند «خاص الخاص» ثعالبی در سده‌ی چهار است که علامه قزوینی به آن اشاره کرده است. هم‌عصر ثعالبی، بیت «ایا سفینه و هم قطب و گنج هر سه به هم/ سفینه‌ی ادب و قطب علم و گنج هنر» در دیوان عنصری شاهدی بر آن است که در آن زمان سفینه به‌معنای کتاب ادبی یا مجموعه‌ی شعر تلقی می‌شده است. این واژه بعدها وارد شعر فارسی می‌شود و عبدالواسع جَبَلی، نظامی، عطار تا سعدی و حافظ در آثارشان از کلمه‌ی سفینه استفاده می‌کنند. این امر در متون فارسی هم صادق است. اما واژه‌ی جُنگ تا حدی تازه‌تر است. این واژه نیز اصالت فارسی ندارد. چنان‌که محمود افشار آن را چینی و عده‌ای آن را هندی دانسته‌اند. به هر روی، این واژه در معنای مجموعه‌ی شعر در دوره‌ی صفویه رایج می‌شود، گرچه پیش از آن در «منظومات» شرف‌الدین علی یزدی، «جامع‌التواریخ» رشید‌الدین فضل‌الله همدانی، «کلیات» ابواسحاق اطعمه در معنای کتاب آمده است.

   او تصریح کرد: گرچه به نظر می‌رسد که جنگ‌پژوهی یا سفینه‌پژوهی نو است و در قرن اخیر به آن پرداخته می‌شود، با ‌شیوه‌ای نسبتاً سنتی دارای سابقه‌ای قدیم‌تر است. من جنگ‌پژوهی را به دو بخش تقسیم می‌کنم؛ یکی بررسی جنگ‌ها به‌مثابه ابزار یا واسطه‌ای برای تصحیح منابع و دیگری جنگ‌ها در جایگاه منبع اصلی پژوهش. تا جایی که من پژوهش کرده‌ام، تصحیح «دیوان حافظ» (۹۰۷، هرات) به دستور شاهزاده ابوالفتح فریدون‌میرزا با توجه به سفینه‌ها انجام گرفته است. افزون بر این، سفینه‌ها در تدوین تذکره‌ها از منابع مورد توجه بوده‌اند. از پیشقدمان جنگ‌پژوهی در دوره‌ی معاصر باید به سعید نفیسی، نظیر احمد، محمد دبیر سیاقی، پرویز ناتل خانلری، امیرحسن عابدی اشاره کرد. 

   رحیم‌پور بیان کرد: تصحیح و چاپ جنگ به عصر حاضر باز می‌گردد و شاید بتوان گفت که بیش از پنجاه سال عمر ندارد. مرحوم حبیب یغمایی یکی از قدیمی‌ترین جنگ‌ها را با عنوان «نمونه نظم و نثر فارسی» چاپ کرد. سپس میرصالح طبیبی «مونس‌الاحرار» را چاپ کرد. محمود افشار و علی‌اشرف صادقی نیز در این زمینه کار کرده‌اند. اما در بیست سال اخیر موجی در زمینه‌ی جنگ‌پژوهشی شکل گرفته که رویکردی بسیار جدی و انتقادی دارد. سیدعلی میرافضلی با دو کتاب درخشان «رباعیات خیام در منابع کهن» و «شاعران قدیم کرمان»،  ایمانی، میلاد عظیمی، جواد بشری از این دسته‌اند. در این میان، بشری یکی از مؤثرترین محققان در زمینه‌ی سفینه‌پژوهی است که کارهایش برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی در این حوزه به الگو و ایده‌آل تبدیل شده است.

   او در پایان، ضمن اشاره به سال‌ها تلاش پژوهشگران ادب و فرهنگ ایران برای دسترسی یافتن به این منبع ارزشمند، از رایزنی‌های فرهنگی منتج به فراهم آمدن امکان دسترسی به تصویری از این اثر قدردانی کرد و نمونه‌هایی از پژوهش‌های ارزشمند انجام گرفته با ارجاع به «سفینه‌ی ترمد» را برشمرد.

منبع نوی تاریخ ادبیات‌نگاری

بشری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، اظهار داشت: «سفینه‌ی ترمد» برای مطالعات حوزه‌ی زبان‌شناسی، تصحیح متن، نسخه‌شناسی در منظر خط و کتاب‌آرایی فواید بسیاری دارد، اما اهمیت اساسی آن در حوزه‌ی شعر‌شناسی است. یافت شدن هر یک اثر در این موضوع، اطلاعات ما را درباره‌ی ادبیات فارسی در ادوار مختلف گسترش می‌دهد. ارزش و اهمیت سفینه‌ها در مطالعات شعرشناسی این است که ما در برخی دوره‌ها نقص‌های جدی‌ای در مورد منابع‌مان داریم.

   او ادامه داد: در پژوهش‌های شعرشناسی نگاهی در میان اهل نظر مطرح است که در آن مناقشه است. این نگاه برآن است که اگر شعری ارزشمند باشد در طی ادوار باقی می‌ماند. در این نگاه مخاطب‌محور، شعری که بر جای نمانده ارزشی نداشته است. این در حالی است که روش‌های تکثیر و انتشار شعر در گذشته به این صورت نبوده است. در واقع، انتشار آثار در سطح بسیار نازل در مقایسه با دوره‌ی معاصر و محدود به مجامعی خاص بوده است. حتی گاهی تعلق شاعران به مجامع خاص آنها را از انتشار کارهایشان بازمی‌داشته است. افزون بر این، در بسیاری از موارد می‌توانیم قاعده‌ی ‌کلی مخاطب‌محوری را نقض کنیم. اشعاری در برهه‌ای معدوم شده‌اند؛ برخی از آثار در دوره‌ای درخشیده و گل کرده‌اند و در دوران بعد خاموش و کمرنگ و فراموش شده‌اند. در واقع، معدود شاعرانی هستند که دفتر یا منظومه‌هایشان در دوره‌ی وسیعی ادامه‌ی حیات داده باشد. با مراجعه به سفینه‌هایی چون سفینه‌ی یغمور، می‌توان دوره‌هایی از شکوفایی ادبی را در مناطقی یافت که از آنها بی‌خبر بوده و توقعی نداشته‌ایم. پس مطالعات شعرشناسی وضعیتی نسبتاً پیچیده دارد. نمی‌توان گفت که اگر شعری باقی‌ نمانده است، حتماً به درد نخور بوده یا اگر شعری اوج گرفته، بسیار اهل و سزاوار اوج گرفتن بوده است. براساس این سفینه‌ها می‌توانیم چراغ‌های پرنور و کم‌نور ادبی را نزد گرایش‌ها و نحله‌های فکری و سلیقگی گوناگون بررسی کرد و پرتوی بر دوره‌ها و منطقه‌های گوناگون افکند. برای نمونه، امروز براساس «سفینه‌ی ترمد» می‌توان گفت که در حدود سال‌های ۷۵۰ در حوالی ماوراءالنهر شعرهای انوری یا خاقانی بیشتر خوانده می‌شده است. همه‌ی این موارد ما را بر‌آن‌می‌دارد که فرضیه‌ی مخاطب‌محوری صرف را کنار بگذاریم.

   او ادامه داد: وضعیت منابع شعرشناسی در ادب فارسی در قیاس با اقوام و ملل دیگر نسبتاً خوب است. در ادب عرب وضعیت بهتر است، چرا که در زمان خلافت عباسی، به‌ویژه عهد عباسی اول، منابع سفینه‌ای و نقد ادبی از این جنس بسیار نوشته، تدوین و تکثیر شده است. از قرن‌ دوم و سوم به بعد، این‌گونه منابع را در ادب عرب سراغ داریم. پس از سدیدالدین عوفی سنت تذکره‌نگاری عرب غنا یافتن منابع شعر‌شناسی ما شد. «لباب الالباب»، «چهار مقاله» و شماری از کتب رجالی عربی منابعی‌اند که اطلاعات خوبی از ادوار کهن شعر فارسی در اختیار ما می‌گذارند. افزون بر کتاب‌های بلاغت و واژه‌نامه، در بسیاری از تذکره‌ها چون «خلاصه الاشعار»، «عرفات»، «تذکره‌الشعرا»ی دولتشاه، اطلاعاتی در مورد دوران ماسبق خودشان ارائه شده است.

   او درباره‌ی سیر مطالعات شعرشناسی اظهار داشت: در شاخه‌ی اروپایی، اسپرینگر در ۱۸۵۰ هنگامی که کاتالوگ می‌نوشت برای نخستین بار با نگاه انتقادی مدرن به تذکره‌ها پرداخت. گرچه او فراهم آوردن کاتالوگی را در نظر داشت، با درج اسامی شاعران یاد شده در این متون، در حال عرضه‌ی تاریخ ادبیات نیز بود. چنان‌که برای نمونه پنجاه صفحه در معرفی «لباب الالباب» می‌نویسد و آن را به‌جزء معرفی‌ می‌کند. این مواجهه‌ی مدرن، مقدمه‌ای برای بررسی‌های بعدی در این شاخه شد. هرمان اته در قرن نوزدهم و در نسل‌های بعدی افرادی چون ریپکا و لازار به این کار ادامه دادند.

   او افزود: شبلی نعمانی، مولوی محمد شفیع، نذیر احمد در شاخه‌ی هندی و بزرگانی چون احمد آتش در شاخه‌ی عثمانی این حوزه پژوهش کردند. اگر تذکره‌نویسی را از تاریخ ادبیات جدا کنیم، شاخه‌ی ایرانی در دوره‌ی قاجار با وارد شدن نگاه مدرن به مطالعات شعرشناسی و مطالعات ادبی آغاز شد. علامه قزوینی از پیشگامان این عرصه بود که با نگاه سنتی و قاجاری وارد فضایی اروپایی شد و با ایجاد تغییراتی در نگاه و روش، در حوزه‌ی مطالعات تاریخ ادبی و شعرشناسی ایرانی بسیار اثر گذاشت. پس از او، اقبال، سعید نفیسی، محمد معین، مجتبی مینوی، بدیع‌الزمان فروزان‌فر، ریاحی، دبیرسیاقی، شفیعی و در یکی دو دهه‌ی اخیر افرادی چون میرافضلی این راه را ادامه داده‌اند. این منبع و منابعی از این دست، اهمیتی درخور توجه بیش از این دارند. اگر می‌خواهیم پس از این تاریخ ادبیاتی بنویسم یا تدوین کنیم، بایستی به این منابع توجه کنیم.

 

0/700
send to friend
مرکز فرهنگی شهر کتاب

نشانی: تهران، خیابان شهید بهشتی، خیابان شهید احمدقصیر (بخارست)، نبش کوچه‌ی سوم، پلاک ۸

تلفن: ۸۸۷۲۳۳۱۶ - ۸۸۷۱۷۴۵۸
دورنگار: ۸۸۷۱۹۲۳۲

 

 

عضویت در خبرنامه الکترونیکی شهرکتاب

Designed & Developed by DORHOST