کد مطلب: ۱۸۰۱۲
تاریخ انتشار: شنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۸

زمانه‌ی عبید زاکانی و خلق آثار ارزشمند طنز

سیزدهمین نشست از مجموعه درس‌گفتارهایی درباره‌ی عبید زاکانی به بررسی«مولفه‌های زبانی طنز در آثار عبید» اختصاص داشت که چهارشنبه یازدهم اردیبهشت با سخنرانی دکتر حمید طاهری، عضو هیات علمی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد.

طنز در طبقه‌بندی‌های رایج و معروف، از اقسام سخن فکاهه است و کمدی و مهم‌ترین مؤلفه طنز و فکاهه خنده است و برجسته‌ترین عامل و ابزار خنده، معنا و موضوع خنده‌آور است. زبان به عنوان یک رسانه، متناسب با معنا و هماهنگ و همراه با آن و با استفاده از تکنیک‌های خاص به کمک معنای خنده‌دار و خنده‌انگیز می‌آید، لذا در ایجاد یک سخن فکاهه و به‌ویژه طنز ـ که گاه معنا و موضوعی تند و تلخ دارد و خنده، سبب شیرینی و کاهش تلخی آن می‌شود ـ هم معنا  مؤثر است و هم لفظ. نظریه‌هایی که معنا را جزئی از زبان نمی‌دانند و آن را به محیط و خارج از زبان نسبت می‌دهند، سهم معنا و لفظ را در آفرینش سخن فکاهه تفکیک می‌کنند.

امروزه دامنه طنز به لحاظ واژگانی بسیار تحول پیدا کرده و جایگزین سخن فکاهه شده است. چون طنز گونه‌ای از سخن فکاهه است اما امروزه آن را طنز می‌نامیم. جای طنز و فکاهه با هم عوض شده است و این به لحاظ معنایی صحیح نیست. چرا که طنز گونه‌ای از سبک فکاهه است که در مقابل سبک جدی قرار می‌گیرد. اما با شاخص‌هایی که طنز دارد آن را از دیگر اقسام سخن فکاهه تفکیک می‌کند. یکی از شاخص‌های اصلی فکاهه «خندیدن» است. اگر خنده را از سخن فکاهه بگیریم دیگر چیزی به نام فکاهه نمی‌ماند. خنداندن بسیار دشوارتر از گریاندن است. چون آن چیزهایی که سبب تألم روح می‌شود بین آدم‌ها مشترک است اما با خصوصیاتی که آدم‌ها دارند ممکن است هر کدام به بهانه‌ای بخندند و هر طنز، هجو یا هزل موجب خنده همه نشود. بنابراین طنز به عنوان یک کالای فرهنگی در همه‌ی اعصار تاریخی ما مشتری زیادی داشته است و ما با انبوهی از آثار طنز مواجه هستیم. چرا که نیاز ایجاب می‌کند که کالای فرهنگی تولید شود.

زمانه عبید چه ویژگی‌هایی داشته است؟

اگر از لحاظ جامعه‌شناسی ادبیات، بخواهیم آثار و انواع آن را مورد بررسی قرار بدهیم باید ببینیم چه زمینه‌هایی سبب ایجاد کالای فرهنگی، یا یک نوع ادبی می‌شود و آن زمینه‌ها را بشناسیم و به اصطلاح جامعه‌شناسی این اثر را برای فهم بیشتر بررسی بکنیم. زمانه عبید چه ویژگی‌هایی داشته است؟ چه شرایطی در جامعه آن زمانه حاکم بوده که عبید زاکانی این آثار ارزشمند طنز را خلق می‌کند؟ شناخت این نکات بسیار مهم است. از دیدگاه علم روانشناسی، تئوری‌های متعددی درباره خندیدن وجود دارد. چرا شخص با طنز می‌خندد؟ چرا سخن فکاهه موجب خنده آدم‌ها می‌شود؟ آنچه باعث خنده شخص می‌شود این است که انسان ذاتاً «برتری پندار» است. هنگامی که یک سخن فکاهه را گوش می‌کند یا می‌خواند، خود را برتر از شخصیتی که در آن طرح شده پنداشته و در نتیجه می‌خندد. از آن جایی که طنز برای اصلاح حماقت‌ها و بدی‌های اجتماعی تولید می‌شود ممکن است خود ما هم موضوع طنز باشیم! در یک دوره‌ای رفتارها و دیدگاه‌هایی داشته‌ایم که دیگر از آنها عبور کرده و اصطلاحاً به کمال رسیده‌ایم. یادآوری آن رفتارها سبب خنده ما می‌شود، چون دیگر خود را برتر می‌دانیم. به تعبیر عبید که می‌گوید: اعرابی با پنج انگشت غذا می‌خورد. از او پرسیدند که چنین خوری؟ گفت: اگر به سه انگشت خورم، دوی دیگر بر من حمله کنند. باز پرسیدند چرا چنین خوری؟ گفت: برای اینک