کد مطلب: ۱۹۰۲۵
تاریخ انتشار: شنبه ۱۸ آبان ۱۳۹۸

اشکالات دوزبان‌گونگی فارسی

غزاله صدر منوچهری

به‌تازگی کتاب «فارسی شکسته، دستور خط و فرهنگ املایی» نوشته‌ی دکتر امید طبیب‌زاده به همت انتشارات کتاب بهار منتشر شده است. نگارنده در این اثر به موضوعاتی چون تاریخچه‌ی شکل‌گیری خط شکسته‌ی فارسی، انتقادات برخی پژوهشگران به شکسته‌نویسی، تحقیقات پیشین در این زمینه و مبانی واج‌شناختی تغییرات سبکی در دو گونه‌ی رسمی و گفتاری پرداخته است. او بر اساس پیکره‌ای واقعی و برگرفته از متون معتبر ادبیات معاصر فارسی به بررسی شکسته‌نویسی پرداخته و می‌کوشد برای آن دستور خط و فرهنگ املایی تدوین کند.

نشست هفتگی شهر کتاب در روز سه‌شنبه چهاردهم آبان به نقد و بررسی کتاب «فارسی شکسته» اختصاص داشت و با حضور احمد سمیعی‌گیلانی، علی صلح‌جو، آبتین گلکار، امید طبیب‌زاده و غلامعلی حدادعادل در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد.

در ابتدای این نشست، علی‌اصغر محمدخانی، معاون فرهنگی شهر کتاب، اظهار داشت: «فارسی شکسته: دستور خط و فرهنگ املایی» خلاصه‌ای از «مبانی و دستور خط شکسته» براساس صد سال آثار داستانی و نمایشی از ۱۲۹۸ تا ۱۳۹۷ است که در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی چاپ شده است. طبیب‌زاده در کتاب اول به‌تفصیل به تاریخچه‌ی شکل‌گیری خط شکسته‌ی فارسی، انتقادات برخی پژوهشگران به خط شکسته، تحقیقات پیشین در این حوزه و مبانی واج‌شناسی تغییرات سبکی در دو گونه‌ی رسمی و گفتاری فارسی پرداخته است. اما کتاب اخیر به‌صورت گفت‌و‌گویی تنظیم شده است. از برخورد زبان‌های دیگر با مساله‌ی شکسته‌نویسی، شدت و ضعف شکسته‌نویسی در این زبان‌ها، شکسته‌نویسی در فضاهای مجازی و پیامک‌ها، شکسته‌نویسی در حوزه‌ی داستان و نمایشنامه، مساله‌ی لهجه‌ و گویش‌ها در شکسته‌نویسی، تفاوت شکسته‌نویسی و گفتاری‌نویسی سوال‌هایی کرده و به هر یک به‌اختصار پاسخ داده است. او در این کتاب برای شکسته‌نویسی دستور خط و فرهنگی املایی نیز فراهم کرده است. 

 او افزود: محمدعلی جمال‌زاده، حسن کامشاد، پرویز ناتل‌خانلری، ابوالحسن نجفی، نادر ابراهیمی، احمد سمیعی‌گیلانی، علی صلح‌جو، منوچهر انور، مهدی ایوبی و روزبه آزادی، از اولین داستان‌های نوشته شده تا امروز، در مورد شکسته‌نویسی نظر داشته‌اند. برخی چون خانلری و نجفی با شکسته‌نویسی مخالف بودند و برخی چون انور کاملاً موافق آن. بااین‌حال، افرادی چون سمیعی‌گیلانی و صلح‌جو در این مورد موضع میانه گرفته و در کتاب‌هایشان استدلال‌هایی آورده‌اند. 

شکسته بدن را ساخته!

امید طبیب‌زاده اظهار داشت: بحث گفتاری‌نویسی در زبان فارسی تقریباً به صد سال پیش برمی‌گردد و مقدمات آن در زمان مشروطه است. کم‌کم مردم خطاب نویسندگان قرار می‌گیرند. به‌نوعی جمال‌زاده گفتاری‌نویسی را در نوشتار ما وارد کرد. گفتاری‌نویسی شامل بخش‌های صرف و نحو و تلفظ و واژگان است. جمال‌زاده وارد بخش تلفظ نشد و این کار برای هدایت ماند. هدایت شکسته را به‌شکل سبکی مشخص درآورد و این بعد از او در کار پیروان و شاگردانش از چوبک و آل‌احمد و گلستان گرفته تا نویسندگان امروز ادامه یافت.

او ادامه داد: اینکه گفتاری‌نویسی در فارسی با رمان شروع می‌شود، جالب و معنی‌دار است. اما سؤال اینجاست که چرا باید چنین چیزی در رمان فارسی ظهور کند؟ این امر به دوزبان‌گونگی فارسی یا وجود دو گونه‌ی معیار (گفتاری و نوشتاری) در زبان فارسی برمی‌گردد. این پدیده‌ی مثبتی نیست و در دیگر زبان‌ها هم کمتر یا بیشتر مشاهده می‌شود، ولی وقتی معیار می‌شود که ثبت شده باشد. پس، به علت دوزبان‌گونگی فارسی در دیالوگ و متن رمان فارسی