تنظیمات
قلم چاپ اندازه فونت
نسخه چاپی/شهر کتاب
تاریخ : دوشنبه 29 بهمن 1397 کد مطلب:17576
گروه: درس‌گفتارها

پشت آثار عبید اندیشه بسیار ناب نهفته است

گزارش درس‌گفتار تاریخ مردم ایران در آیینه‌ی آثار عبید زاکانی

هفتمین نشست از مجموعه درس‌گفتارهایی درباره‌ی عبید زاکانی به بررسی و تحلیل «تاریخ مردم ایران در آیینه‌ی آثار عبید زاکانی» اختصاص داشت که چهارشنبه ۲۴ بهمن با سخنرانی دکتر داریوش رحمانیان، استاد تاریخ دانشگاه تهران در مرکز فرهنگی شهرکتاب برگزار ‌شد.

رحمانیان سخنانش را این‌گونه آغاز کرد و گفت: آثار عبید زاکانی برای پژوهش در جنبه‌هایی از تاریخ مردم ایران روزگار پس از مغولان اهمیت و ارزش ویژه‌ای دارند. با رجوع به آثار او و بررسی روشمند شواهد و داده‌های مندرج در آن‌ها می‌توان سویه‌ها و گوشه‌هایی از تاریخ اجتماعی ایران آن روزگار را تا حدودی از تاریکی درآورد. برای نمونه آثار عبید برای پژوهش در تاریخ اخلاقی ایران، ارزش یگانه و منحصر به فردی دارند و با رجوع به آن‌ها می‌توان تصویر روشن‌تری از شرایط اخلاقی جامعه‌ی ایران روزگار پس از مغولان به دست داد. موضوع عبید و تاریخ مردم بسیار گسترده‌ است. می‌توان به حواشی تاریخ مردم ایران در آیینه‌ی آثار عبید زاکانی پرداخت. پیامدهای یورش و چیرگی مغولان و سپس فروافتادن ایلخانان مغول و هرج و مرج‌ها و آشفتگی‌هایی که به بار آمد به جهت اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، فکری، اخلاقی و اعتقادی بسیار مهم است.

عبیدزاکانی رهبر طنزنویسان ادبیات پارسی است

اگر مورخ از عبید زاکانی غافل شود برای شناخت و فهم آن عصر و پس از آن، کارش دچار کمبودهای جدی خواهد شد. متن‌هایی مثل آثار عبید زاکانی برای زمانه خود و روزگاران بعدی به کار نمی‌آید و آثار عبید زاکانی در حقیقت بخش مهمی از شرایط گذشته پیش از آن‌ها را در خود بازتاب داده است. سنت‌ها و شیوه‌های سبک زندگی در دوره قدیم تحولاتش قطعی بوده است. ارزش آثار ادبی از جمله عبید برای زمانه خود و پس از آن نیست و می‌توان به شکل تطبیقی با سنجش دقیق و منطقی و با احتیاط مورخانه از آن بهره گرفت.

عبید زاکانی پدیده استثنایی است. ادیب و شاعر و نویسنده‌ای که در حوزه‌های گوناگون ادبیات کار کرده و به لحاظ تاریخ ادبیات اثر گذاشته و به درستی رهبر طنزنویسان ادبیات پارسی محسوب می‌شود. آثار عبید برای تحقیق در تاریخ زندگی ایرانیان و تاریخ مردم ایران و تاریخ زندگی روزمره بسیار ارزشمند است و با نمونه‌هایی که گفته می‌شود ارزش و اهمیت آن روشن می‌شود. از شاخص‌ترین اثر عبید زاکانی رساله اخلاق‌الاشراف است. عنوان اخلاق‌الاشراف بامعناست همان گونه که متن نشان می‌دهد منظور از اشراف، اکابر و بزرگان است در برابر توده مردم و به یک معنا به شدت نگاهی اشراف‌ستیزانه دارد و شاید بتوان گفت به گونه‌ای نگاه دوگانه دارد: توده مردم و اشراف و بزرگان.

عبید میان تهی بودن اشرافیت را نشان می‌دهد

عبید بر این مساله عمد دارد و می‌کوشد که میان‌تهی بودن این بزرگی و اشرافیت را نشان دهد و به عبارت ساده و عامیانه می‌خواهد باد بزرگی را از سر آن‌ها خالی کند. وی می‌گوید، آن‌ها آسمان‌نشین و بر فراز هستند و می‌خواهد آن‌ها را زمینی و زمانی کند و نشان بدهد که آن‌ها در واقعیت زندگی محقری دارند و خوار و آلوده هستند و از این نظر اهمیت کار عبید نزدیک می‌شود به آن چیزی که در زمینه‌های تجدد و مدرنیته در عصر جدید می‌شناسیم. کسانی که در راه عبیدشناسی گام برداشتند نیز گفته‌اند اما شاید زاویه دید من خاص باشد.

نمونه‌های زیادی در آثار عبید داریم که اگر صرفا با رویکردهای سوژه‌محور و با نیت خودآگاه دست به تفسیر بزنیم مورخ باید محتاطانه به آن بپردازد. پایه بحث من به کجا تکیه دارد و آیا این تکیه‌گاه محکم است یا خیر. اشراف‌ستیزی و قهرمان‌ستیزی در این متن است که عبید سراغ نمادهای برجسته سیاست و فرهنگ و جامعه ایرانی و اسلامی می‌رود و می‌خواهد باد آن‌ها را خالی ‌کند و از آسمان به زمین بیا‌ورد و بار معنوی که در فرهنگ ما به آن‌ها داده می‌زداید. در این زمینه باید به مثالی اشاره کنم که عبید با رستم قهرمان تاریخی و اسطوه ایرانی‌ها چکار می‌کند و حرف‌های تندی به رستم می‌زند و رستم را به ابتذال می‌کشد. همچنین محی‌الدین عربی که جایگاهی در تاریخ فرهنگ مسلمانان و از نظر تفکر عرفانی دارد و خود را خاتم اولیا می‌داند و از ولایت و نبوت تفسیرهایی بیان کرده و شخصیت مقدسی به شمار می‌رفته در نزد عبید چگونه مطرح می‌شود. همچنین از  شیخ محمود شبستری و بسیاری دیگر چه‌ها گفته‌ و نوشته‌ است. گویی عبید آگاهانه درباره وفا از مختار زمانه می‌گوید. در پایان اخلاق‌الاشراف به فضیلت‌هایی می‌پردازد که قدما قبول داشتند که اگر انسان صداقت داشته باشد رستگار می‌شود و حکومت عدالت داشته باشد بنیادهایش محکم می‌شود.  

تدبیر عبید زاکانی برعکس سنت اندرزنویسی است

از رساله دلگشا می‌توان نمونه‌های بسیاری آورد که به لحاظ اندیشه سیاسی بسیار بااهمیت است. سلطان محمود غزنوی در ادبیات قرون میانه ما جایگاه نمادین پیدا کرده و شاید با احتیاط بتوان گفت نمونه‌ای از شاه آرمانی است. سیرالملوک خواجه نظام‌المک به این شاه به خوبی پرداخته است. در آثار عبید زاکانی، سلطان محمود غزنوی بسیار شماتت می‌شود. پشت آثار عبید زاکانی پیام و اندیشه بسیار ناب نهفته است و فروکشیدن نمادهای قدرت و سیاست و بزرگان جامعه از جایگاهی که عبید می‌‌گوید به ناحق بدست آورده‌اند. همچنین عبید از جایگاه خلافت در اندیشه مسلمانان می‌گوید. آیا عبید مثل ما می‌اندیشیده است؟ عبید زاکانی طبقات گوناگون بزرگان را به شکل‌های مختلف در آثارش به باد انتقاد گرفته گاه بسیار تند به آن‌ها در رساله تعریفات و رساله صدپند