تنظیمات
قلم چاپ اندازه فونت
نسخه چاپی/شهر کتاب
تاریخ : دوشنبه 8 مهر 1398 کد مطلب:18836
گروه: نشست‌ها

انسان‌سازی، دغدغه مهم امام موسی صدر

گزارش نشست رونمایی از ترجمه‌ی ایتالیایی کتاب «ادیان در خدمت انسان»

مهر:  نشست رونمایی از ترجمه ایتالیایی کتاب «ادیان در خدمت انسان» امام موسی صدر، به قلم میرکو کولئونی، عصر دیروز یکشنبه هفتم مهر ۱۳۹۸ با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا زائری، کارلو چرتی، رایزن سابق فرهنگی ایتالیا در ایران و رافائل مائوریلو، اسلام‌شناس و صدرپژوه معاصر ایتالیایی و ناظر و ویراستار ترجمه ایتالیایی کتاب «ادیان در خدمت انسان» با دبیری علی اصغر محمدخانی در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد.

ائمه ما «دیگری پذیر» بودند

حجت‌الاسلام محمدرضا زائری در این نشست با اشاره به پژوهش‌های خود برای سخنرانی‌های مذهبی در عزاداری‌های محرم گفت: من متوجه شدم که ائمه معصومین و اهل بیت بسیار راحت از «دیگری» سخن نقل می‌کنند. ائمه ما دیگری ستیز نبودند. ما چقدر توصیه و حدیث داریم که علم را فرا بگیرد حتی اگر در چین باشد. چقدر حدیث داریم که اندیشه و خرد گمشده مومن است و هرکجا که سرچشمه حکمت است مومن باید به آنجا برود؟

وی افزود: بارها از خودم پرسیده‌ام که چرا ما اینقدر دیگری ستیز و دیگری گریز شده‌ایم؟ حتی در بحارالانوار حدیثی داریم با این مضمون که گاهی دعای یهودی در حق شما مستجاب می‌شود. یهودیت از آنجا اهمیت دارد که ما بیشتری درگیری را با آنها داشته و داریم. حدیث به ما می‌گوید که نباید دعای هیچ یک از بندگان خدا را ناچیز شمرد.

زائری ادامه داد: ما در دوره‌های مختلف تاریخ در معرض هجوم و ستیز بودیم و شاید این یک نکته برای دیگری ستیزی ما باشد. همچنین از دوران صفویه که قدرت را در دست گرفتیم دیگر اختیار مطلق در دست ما بود و نیاز به دیگری نداشتیم. این «دیگری» که می‌توانست هویت ما را برجسته کند، ناخواست حذف شد. این بحث جدی ماست. چندی پیش خبری پخش شد مبنی بر اینکه ۲۰ مسیحی در کربلا مسلمان شدند. شورای خلیفه گری ارامنه اعتراض به نادرستی این خبر کرد و جنجالی به پا شد. نمی‌دانم چرا این برای ما مساله شد که آمار درست کنیم که چند مسیحی مسلمان شده‌اند؟ برای امام موسی صدر اینها به هیچ عنوان مساله نبود.

مساله امام موسی صدر انسان سازی بود

زائری در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به این نکته که برای امام موسی صدر انسان سازی اهمیت داشت، گفت: امام موسی به دنبال آمارسازی برای مسلمان کردن مردم نبود. در لبنان یکی از دوستان مسیحی امام موسی صدر برای من گفت که وقتی او صحبت می‌کرد من احساس می‌کردم که انگار یک کشیش مسیحی دارد با من صحبت می‌کند. اهل سنت، درزی‌ها و... همین همین حال را نسبت به امام موسی صدر داشتند. پیروان ادیان دیگر در لبنان احساس می‌کردند که امام موسی صدر آمده که کاملترشان کند نه اینکه چیزی از آنها بکند.

این پژوهشگر حوزه دین و فرهنگ اضافه کرد: ما ایرانی‌ها هیچگاه در طول تاریخ مانند امروز در معرض مواجهه با «دیگری» نبوده‌ایم. در این بزنگاه تاریخی که ارتباط با «دیگری» برای ما اهمیت پیدا کرده اندیشه امام موسی صدر و کتاب «ادیان در خدمت انسان» باید بدل به کتاب بالینی ما شود. این کتاب به ما می‌آموزد که چگونه بدون حذف خودمان با دیگری دیالوگ کنیم. فقط در این حالت است که دیالوگ و گفت‌وگو سازنده و رشد دهنده می‌شود.

روش تربیتی ما صرفا درون دینی است

زائری در بخش دیگری از سخنان خود به نقل خاطره‌ای از زمان حضورش در لبنان پرداخت و گفت: روزهای ابتدایی که به لبنان رفته بودم، مشکلی برای من در فرودگاه پیش آمد که پس از ساعت‌ها دوندگی حل نشد و من طاقتم تاق شد و به کارمند فرودگاه گفتم که مگر تو مسلمان نیستی؟ من فکر نمی‌کردم بگوید نه اما گفت و من چند ثانیه هاج و واج ماندم. همین چند ثانیه برای من اندازه چند ترم درس انسان‌شناسی، ارتباطات و... بود. ناگهان من احساس کردم که با یک انسان طرفم که هم دین من نیست و نمی‌توانم او را به مقدسات خودم قسم بدهم. تا آن روز حوزه علمیه، کتاب‌های درسی و محیط اجتماعی من را برای ارتباط و گفت‌وگو با این انسان تربیت نکرده بود. تربیت من و تربیت ما درون دینی بوده و هست.

وی همچنین با اشاره به این نکته که باید ادبیات فرادینی را نیز بیاموزیم، اظهار کرد: نسل جدید و فرزندان ما، دیدگاه‌های ما را نسبت به دین ندارند و ما باید ادبیات مناسب برای گفت‌وگو با آنها را پیدا کنیم. امام موسی صدر در جمع فارغ التحصیلان پرستاری در لبنان که از همه طوایف بودند، می‌گوید که در دنیایی که همه دارند لشگر تربیت می‌کنند برای اسلحه به دست گرفتن، جنگیدن و کشتن، ما لشگر تربیت کردیم برای دوستی و مهربانی. امام صدر در ادامه نیز می‌گوید که توی پرستار سرباز محبت، انسان دوستی و مهربانی هستی. یعنی فرقی نمی‌کند که سنی هستی یا شیعه، تو پرستار هستی که مهربانی را منتشر کنی.

اختلاف و تنوع لازمه پیشرفت است

زائری در بخش دیگری از سخنان خود به ضرورت احترام به اندیشه مخالف تاکید کرد و ادامه داد: شهید مطهری در یکی از گفتارهای خود اشاره کرد که اختلاف و تنوع لازمه پیشرفت است. امام موسی صدر هم می‌گوید که اگر لبنان نبود ما باید برای پیشرفت شرایطی مانند لبنان را ایجاد می‌کردیم.

وی افزود: یکی از بلاهایی که ما با دست خودمان بر سر خود آوردیم این بود که چون نگذاشتیم دیدگاه‌های دیگری مطرح شود. این مطرح نشدن دیدگاه مخالف باعث شد تا ما ضعیف شویم. امروز بسیاری از نوجوانان و جوانان متدین ما دچار مشکلند چون فرصت پرسش و چالش طرح دیدگاه‌های دیگری را نداشتند. ما به راحتی هرچه تمامتر اجازه ندادیم که بسیاری از اندیشه‌ها و فکرها مطرح شود، در حالی که اگر مطرح می‌شد ما مجبور بودیم که فکر و اندیشه خود را بازسازی کنیم و این منجر به پیشرفت ما می‌شد.

زائری اضافه کرد: سیره ائمه ما اینگونه بود که من ابرملحد و ابر آته‌ئیستی چون ابن ابی العوجا در مسجد پیغمبر می‌رفت و با امام صادق(ع) درباره نبودن خدا بحث می‌کرد. امام هم با صبر و حوصله حرف‌های او را گوش می‌داد و در بحث هیچگاه تند نمی‌شد. کدام طلبه شیعه را امروزه می‌شناسید که حتی با فقه اهل سنت آشنایی داشته باشد. ما روز به روز خود را محدود کردیم و متوجه نشدیم که چه مصیبتی پشت این محدود کردن نهفته است. جوانان امروز بسیار به تغییر دیدگاه‌های دین باوران نیاز دارد.

در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ ضرورت گفت‌وگو در اروپا نیز پیش آمد

کارلو چرتی، ایران‌شناس و رایزن پیشین فرهنگی ایتالیا در ایران نیز در این نشست گفت: گفتارهایی که در این کتاب ترجمه شده‌اند، همگی در بین‌ سال‌های ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۷ توسط امام موسی صدر ایراد شدند. در تاریخ اندیشه ما این سال‌ها برابر بود با کنگره واتیکان دوم. همچنین در این سال‌ها در اروپا نیز اتفاقات مهمی افتاد. جوانان بسیاری در کشورهای مختلف جمع شده و برای تغییر جهان خودشان تلاش کردند.

وی افزود: در سال ۱۹۶۸ در فرانسه، ایتالیا و آمریکا جوانان بسیاری بویژه دانشجویان به خیابان‌ها آمده و به دنبال صلح و دیالوگ بیان اقوام مختلف دنیا بودند. قوم و مذهب کاتولیک ایتالیا نیز در این سال‌ها به دنبال مفهوم دیالوگ بود. پل ششم پس از کنگره واتیکان از کاتولیک‌ها خواست که با روی گشاده به پیروان دیگر ادیان نگاه کنند و به سراغ آنها بروند. تا پیش از کنگره واتیکان دوم، کاتولیک‌ها فکر می‌کردند که خدای آنها از خدای بقیه مهم‌تر است و نه تنها گفت‌وگوی بین ادیان که حتی گفت‌وگوی بین مذاهب هم رواج نداشت و ما حتی با ارتودوکس‌ها جدال داشتیم.

چرتی ادامه داد: از واتیکان دوم به بعد همه فهمیدند که بدون گفت‌وگوی ادیان هیچ آینده‌ای برای آنها وجود نخواهد داشت. وقتی شما می‌گویید الله و من می‌گویم دی‌یو و یهودیان می‌گویند یهوه، قاعدتا از هم دور خواهیم شد، اما وقتی هرکدام از ما خدا را به زبان خودمان ترجمه کنیم، به همین نزدیک خواهیم شد. من فکر می‌کنم که کتاب امام موسی صدر نیز در همین معناست.

 این ایران شناس همچنین با اشاره به اهمیت تکثر دینی در لبنان گفت: مرز میان اسلام و مسیحیت در خاورمیانه است. در ایران مسیحیان و آشوریان زندگی می‌کنند. در اروپا نیز بویژه در آلبانی و بوسنی، مسلمانان زیادی ساکن هستند. لبنان سنتزی از همه ادبیان است، این کشور هم کوچک است و هم اینکه بین دریای مدیترانه و خاورمیانه قرار دارد. هم شیعیان، هم اهل سنت، هم مسیحیان ارتدوکس و کاتولیک و هم درزی‌ها و... در کنار هم زندگی می‌کنند. این کشور یک رزومه است از همه مشکلاتی که در جهان امروز وجود دارد.

امام صدر در دوره پان‌عربیسم به لبنان رفت

چرتی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر ملیت ایرانی امام موسی صدر گفت: امام صدر به عنوان یک ایرانی در دوره‌ای به لبنان رفت که پان عربیسم رواج داشت. در این دیدگاه اصولا ایرانیان را در زمره جمعیت جهان اسلام نمی‌دانستند. امام صدر به لبنان رفت و دوباره قوم شیعه را که ضعیف‌ترین قوم آن روز لبنان بود، زنده کرد.

وی اضافه کرد: فکر امام موسی صدر این نبود که شیعه را در لبنان برای جنگ با یهودیان و مسیحیان زنده کند. او اعتقاد داشت که باید قوم خود را برای گفت‌وگو با ادیان دیگر زنده کنم. مهم این است که فکر و اندیشه امام موسی صدر نشان داد که پیروان همه ادیان می‌توانند کنار یکدیگر قوی باشند و باهم رشد کنند.

چرتی در ادامه با اشاره به اینکه معتقدان پان عربیسم امام صدر را ربودند، گفت: امام صدر سال ۱۹۷۸ به لیبی می‌رود. بر این کشور یک دیکتاتور حکومت می‌کرد که فعال پان عربیسم بود. قذافی نه برای کشور خودش و نه برای صلح در خاورمیانه شخصیت مناسبی به شمار نمی‌آمد. او امام صدر را از جهان اسلام گرفت و زندانی کرد. امام صدر اگر می‌توانست به لبنان بازگردد، جنگ داخلی این کشور طولانی نمی‌شد.

به باور چرتی خاورمیانه در وضعیت فعلی شبیه به لبنان در زمان ربودن امام موسی صدر است. وی اشاره کرد: اکنون در خاورمیانه در بزنگاه جنگ هستیم و همه بر ضد یکدیگرند. معاندان از خارج خاورمیانه به منطقه می‌آیند تا کشورهای مسلمان را ضعیف کنند. در این وضعیت ما دو راه داریم: نخست راه امام موسی صدر و دیگری راه جنگ. در این برهه نیاز است که همه روشنفکران به تاسی از امام موسی صدر، برای رخ ندادن جنگ و درگیری فعالیت کنند.

دانش‌هایی که برای مترجم آثار امام موسی صدر ضروری است

رافائل مائوریلو، نیز در این نشست گفت: من عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی هستم و در دو دانشکده ادبیات و علوم انسانی و همچنین الهیات تدریس می‌کنم. می‌توان گفت که کار در این دو دانشکده برای به ثمر رسیدن این کتاب تاثیر بسیار مهمی گذاشت. موسسه امام موسی صدر برنامه‌ای برای ترجمه هشت گفتار مندرج در این کتاب داشت که پیشتر به زبان‌های فرانسه و اسپانیولی ترجمه شده بودند. ترجمه انگلیسی آن نیز اکنون در دست انجام است.

وی افزود: به من پیشنهاد ترجمه این کتاب شد. من هم عربی و هم فارسی می‌دانم، اما گفتم شاید فرصت نشود. به همین دلیل در جواب گفتم که من یک مترجم را به شما معرفی می‌کنم تا زیر نظر خودم کار را ترجمه کند. در نهایت به یکی از دوستانم پیشنهاد دادم که زبان شناس و اسلام شناس، البته متخصص اهل سنت است. او به این شرط که من کمکش کنم، قبول کرد.

مائوریلو ادامه داد: او در نهایت ترجمه خود را برای من فرستاد و یک قسمت را که برایش ابهام داشت، هایلایت کرده بود، اما من پس از مطالعه و تطبیق متوجه شدم که متن اشکالات بسیاری دارد. اینجاست که نقش ویراستار اهمیت پیدا می‌کند. آن مشکلات در ترجمه هم بیشتر از خود زبان عربی برمی‌خیزد.

این اسلام شناس همچنین با اشاره به این نکته که در برگردان آرا و افکار امام موسی صدر باید جریان رایج فکری، سیاسی و فرهنگی آن دوره را نیز مدنظر قرار داد، گفت: بسیاری از متونی که اکنون از امام موسی صدر در دسترس است، در اصل سخنرانی‌های اوست و قاعدتا آنها در گفتار بیان شده‌، بنابراین ویرایشی روی آنها در کار نبوده است. بجز اهمیت این نکته باید به سال و حتی ماه سخنرانی نیز توجه داشت. امام صدر حتی در برخی از سخنرانی‌های خود نکاتی را نیز مراعات می‌کرد که بر اساس آنها افعالش تغییر پیدا می‌کردند. به عنوان مثال اگر در زمان جنگ داخلی سخنرانی داشت طوری صحبت می‌کرد که انگار جنگ تمام شده است.

مائوریلو اضافه کرد: مشکلات زیادی از زبان عربی گریبانگیر مترجم شدند. بارها رخ داده که جملات تمام نمی‌شوند. حتی معانی برخی سخنرانی‌ها در برخی از ماه‌ها تفاوت می‌کند. به همین دلایل ترجمه‌های فرانسه و اسپانیولی هم مشکلاتی را دارند. بنابراین نتیجه می‌گیریم که آگاه بودن به دو زبان مبدا و مقصد و همچنین تخصص اسلام شناسی، برای ترجمه آثار امام موسی صدر کافی نیست. اما ما تمام تلاش خود را به کار بردیم تا متن ترجمه به مقصود امام موسی صدر نزدیک باشد.

این دین‌شناس معاصر در بخش دیگری از سخنان خود به عدم توجه جدی ایرانیان به تاریخ اشاره کرد و گفت: در ایتالیا تاریخ محوریت دارد، اما در ایران به فلسفه و علم کلام اهمیت بیشتری می‌دهند. این دو در تضادند و در واقع در ایران تاریخ را چندان جدی نمی‌گیرند. ما در بسط اندیشه امام موسی صدر باید توجه کنیم که نخست اندیشه امام موسی صدر به چه کار می‌آید و دیگر اینکه چگونه در جای و تاریخ خود این اندیشه را بررسی کنیم.

باید به اندیشه‌های صدر، بهشتی و مطهری بازگردیم

مائوریلو در بخش دیگری از سخنان خود به ضرورت بازگشت و توجه به اندیشه‌های متفکرانی چون امام موسی صدر، شهید آیت‌الله بهشتی و شهید آیت‌الله مطهری اشاره کرد و ادامه داد: من در روند ترجمه و اصلاح آن تصمیم گرفتم که در مواردی بر خلاف اندیشه امام موسی صدر عمل کنم. به عنوان مثال امام صدر اعتقاد داشت که واژه «الله» نباید ترجمه شود امام من تصمیم گرفتم که آن را به خدا ترجمه کنم و به نظرم این ترجمه ضرورت داشت.

وی افزود: من ترجمه همچنین واژگان عربی را که معنای خاص داشتند یا معنای آنها مشخص نبود نویسه گردانی کردم و همچنین پانوشت‌های بسیاری در متن آوردم بویژه آنجا که امام صدر به قرآن و حدیث ارجاع می‌دهد. این در صورتی که ترجمه‌های دیگر پانویس نداشتند.

مائوریلو اضافه کرد: اینکه چرا برای مخاطبان ایرانی و ایتالیایی اندیشه امام موسی صدر مهم است، با مطالعه سخنرانی «ادیان در خدمت انسان» به دست می‌آید. همچنین با مطالعه این سخنرانی به جایگاه اسلام به عنوان یک دین پی خواهیم برد. ما آنقدر فضا را سیاسی کردیم که فراموش‌مان شد که دین چه قابلیت‌هایی دارد؟ ما فراموش کردیم که اسلام از ابتدا با مسیحیت و یهودیت در ارتباط بود؟ امام موسی صدر در دوران جدید بیانگر این رابطه است.

مائوریلو در پایان گفت: متفکرانی چون امام موسی صدر، آیت‌الله بهشتی و آیت الله مطهری همگی بر ضرورت گفت‌وگو تاکید داشتند. ما باید به اندیشه‌های آنها بازگردیم، چراکه با اینکار چرایی به نتیجه نرسیدن ما مشخص خواهد شد. این متفکران بویژه امام موسی صدر، مهم‌ترین متفکران معاصر هستند و برای من ضرورت گفت‌وگو و تاکید بر جایگاه اسلام به عنوان یک دین را تبیین کردند.

به شنیدن صدای امام موسی صدر نیاز بسیار داریم

محمدخانی نیز در این نشست گفت: روابط ایران و ایتالیا در حوزه‌های فرهنگ و ادبیان بسیار خوب بوده است. در دو دهه گذشته آثار مهمی از ادب و فرهنگ ایتالیا به فارسی ترجمه شده و بالطبع آثار معاصر ادبیات فارسی نیز به ایتالیایی برگردان شده است. در اینجا لازم است یادی کنیم از مرحوم فلیچیتا فرارو، رایزنی اسبق فرهنگی ایتالیا در ایران که چندی پیش درگذشت. او در ایجاد پل فرهنگی میان ایران و ایتالیا نقش موثری داشت. به طور کل رایزنان فرهنگی ایتالیا در ایران برخلاف رایزنان دیگر کشورها، وقتی به کشور خود برگشتند هیچگاه رابطه‌شان با ایران را قطع نکردند.

وی افزود: بجز ترجمه آثار ما با ایتالیایی‌ها سمینارهای مشترک فرهنگی هم در هر دو کشور داشتیم. اکنون نزدیک به پنج سال است که موسسه شهرکتاب با بستن قرارداد همکاری با دانشگاه بولونیا، فعالیت‌های مشترک ادبی خوبی داشته‌ایم. در اسفند امسال نیز قرار است سمینار مهمی را درباره روایت شناسی در ایتالیا برگزار کنیم.  

محمدخانی ادامه داد: ترجمه ایتالیایی «ادیان در خدمت انسان» شامل هشت مقاله از امام موسی صدر به همراه زندگینامه ایشان است. با توجه به نقشی که افکار امام موسی صدر در ایران، لبنان و حتی اروپا داشته و همچنین شرایطی که امروز جهان دارد، می‌توان از تاکید امام صدر بر کرامت انسان و آزادی بهره برد. این تاکید نیاز امروز ماست در ساحت گفت‌وگوهای میان شرق و غرب. اینکه ادیان در خدمت انسان باشند نه انسان‌ها در خدمت ادیان، موضوع بسیار مهمی است. اگر صداهایی مانند امام موسی صدر بیشتر شنیده شود، تاثیر مهمی بر غنای گفت‌وگوهای شرق و غرب خواهد داشت.

 

http://www.bookcity.org/detail/18836