کد مطلب: ۲۲۶۱۵
تاریخ انتشار: سه شنبه ۱۵ مهر ۱۳۹۹

انسان‎شناسی نشر کتاب در ایران

عبدالحسین آذرنگ

جهان کتاب/ شماره‌ی ۳۷۶:‌

اشاره

انگیزه‌ی اصلی‌ام برای نگارش این مطلب، رفتار فرهنگی شماری از خوانندگان و خریدارن کتاب در این روزهای اهریمنی کرونایی بود. بر پایه‌ی مشاهدات شخصی و نیز گزارش‌های مختلفی که از چندین نقطه‌ی کشور به دستم رسید و نیز گفت‏و‎گو با شماری از دوستان ناشر و دست اندرکاران کتاب، توجه به رفتار دو دسته از علاقه‏مندان به کتاب جلب شد، دسته‎ای که در این اوضاع و احوال بی‎محابا، یا با تن دادن به مخاطره، به کتابفروشی‏ها سر می‎زدند و کتاب‎های کاغذی تازه انتشار را بررسی می‎کردند و از میان آن‎ها انتخاب می‌کردند و می‎خریدند؛ دسته‌ی دیگری که نه‌فقط عادت خواندن را ترک نگفتند یا کم نکردند، بلکه بر دامنه و اوقات خواندن خود افزودند، اما از راه سفارش دادن منابع کاغذی، یا خریدن و پیاده‎کردن منابع الکترونیکی. از فروش نسخه‎های الکترونیکی کتاب آمار دقیقی در دست ندارم و نتوانستم میزان افزایش فروش این کتاب‎ها را محاسبه و مقایسه کنم، اما از طریق دوستانی که در کار سفارش و فروش این کتاب‎ها هستند، اجمالاً با خبر شدم که از اسفند ۱۳۹۸ تا اواخر خرداد ۱۳۹۹، که دارم این مطلب را می‎نویسم، فروش کتاب‏های الکترونیکی افزایش بسیاری داشته است. به هرحال، این رویداد، هم بسیار با اهمیت است  و هم فرصتی است مناسب برای اتحادیه‌ی ناشران، همه‌ی تشکل‎ها و صنف‎های مرتبط با کتاب و کتاب‎خوانی، و نیز برای نشرپژوهانی که این دسته از خوانندگان را به دقت شناسایی کنند، زیرا پایدار‌ترین و قابل محاسبه‎ترین قشر اصلی خوانندگان و خریداران کتاب را در جامعه‌ی ما تشکیل می دهند.

           اگر بر پایه‌ی متغیر(پارامتر)های اصلی مخاطب‌پژوهی درباره‌ی این قشر از علاقه‎مندان به کتاب مطالعه انجام بگیرد، به یافته‎های تازه‌ای دست خواهیم یافت که برای سیاست‎گذاری و  برنامه‌ی ریزی نشر بسیار موثر خواهد بود. داده‎هایی که در باره‌ی ویژگی‎های این قشر به دست آید، مانند محدوده‌ی سنی، جنسیت، میزان تحصیلات، شغل، درآمد متوسط، میزان بودجه‌ی فرهنگی، محل کار و زندگی، گرایش‏های موضوعی، و نظایر آن، شاید بتواند از هسته‌ی اصلی مخاطبان نشر تصویر دقیق‌تری به دست دهد و به نشر و ناشران کمک کند تا «گم‌شده‌ی اصلی نشر کتاب در ایران» را بیابند، که همانا مخاطبان اصلی، فرعی، دایمی، موقت و جزآن کتاب هستند.

 

انسان‌شناسی نشر کتاب

انسان‌شناسی۱ (در برخی منابع: مردم‎شناسی) دانشی است که در سده‌ی ۱۹م پدید آمد. در این شاخه از دانش، به خود انسان، مسائل او، و نیز مباحثی پرداخته می‌شود نظیر ارزش‏های فرهنگی، تغییرهای اجتماعی و آنچه تاثیر محیط و جامعه بر انسان، و نیز تاثیرهای متقابل انسان و محیط پیرامون او و حاکم بر او به شمار می‎آید. هدف‎ها و دامنه‌ی بررسی‎های این دانش در دو سده‌ی پیش دستخوش تغییرات فراوانی شده و به سبب بهره‎ای که از دستاوردهای علمی و پژوهشی همه‌ی حوزه‎ها و رشته‎های دانش برگرفته، قلمرو بررسی‎های آن بسیار گسترده شده ‌است. انسان‌شناسی هم اکنون چند شاخه‌ی اصلی دارد که یکی از آن‎‎ها انسان‎شناسی فرهنگی۲ یا انسان‎شناسی اجتماعی۳ است. همه‌ی جنبه‎های مربوط به فرهنگ در این شاخه از دانش بررسی می‎شود. نشرکتاب را از دیدگاه‎های مختلف می‎توان بررسی کرد که یکی از آن آن‎ها دیدگاه انسان‌شناختی است. این‎که تاکنون نشر ما از این دیدگاه مطالعه نشده است، از جمله‌ی کاهلی‎هایی است که در فهرست کاهلی‎ها باید جای داد، اما در عین‎حال باید امیدوار بود که نسل جوان مجهز به دانش انسان‎شناسی، جامعه‎شناسی، مخاطب‎شناسی، روان‎شناسی اجتماعی، جامعه‎شناسی خواندن، و نیز آگاه به دانش، فن، هنر، صنعت، حرفه و مسائل نشر، به مطالعه از این دیدگاه بپردازد که دستاوردهای این زمینه به‎طور قطع به نشر رمق از کف داده‌ی ما کمک خواهد کرد. از یاد نبریم که نشر در میان تولیدات فرهنگی، مهم‎ترین و تاثیرگذارترین شاخه‌ی تولید است و همان گونه که بارها تاکید شده است: « آسیب به نشر، آسیب به همه‌ی ما، به جامعه‌ی ما، به فرهنگ ما، و به سایر شئون جمعی ماست».

         عامل‎ انسانی در نشر، تعیین کننده‎ترین عامل است. نشر بر  سه بنیاد، بر سه ستون و پایه، بر سه عامل انسانی و تعیین‎کننده استوار است:

۱. عامل پدیدآورنده (اعم از مولف، مصنف، محقق، مترجم، مدوِن، گردآورنده و جزآن)؛

۲. عامل تبدیل کننده‌ی متنِ پدیدآورنده به متن چاپی یا الکترونیکی، یا انتقال به رسانه‎های دیداری، نوشتاری، بساوایی، که عبارت باشند از: ناشر، پخش‏گر، کتابفروش و جزآن، و نیز حلقه‎های میان زنجیره‌ی نشر از اثر منتشر شده گرفته تا خوانندگان، کتابخانه‏ها، مراکز اطلاع‎رسانی و سایر نهادهای موثر بر روند ترویج و خواندن کتاب؛

۳. خریدار و خواننده‌ی کتاب، همانا مخاطب اصلی نشر، که هر تغییری در این عامل بر همه‌ی جنبه‎های نشر، از جمله بر ساختار نشر، تاثیر می‎گذارد.

 

              بنابراین، در بررسی نشر از دیدگاه انسان‎شناسی، عامل انسانی تاثیرگذار در نقطه‌ی مرکزی دایره‌ی بحث قرار می‎گیرد. این سه عامل، و این سه بنیاد، هم به مطالعات همزمانی/ همگاه۴ نیاز دارد و هم به مطالعات درزمانی.۵ در مطالعات همزمانی هر سه عامل مرتبط با هم و در یک واحد زمانی، برای مثال زمان حال، یا دوره‌ی کرونایی، بررسی می‎شوند. برای مطالعه‌ی درزمانی، هر سه عامل را باید مرتبط با هم و از آغاز پیدایش نشر کتاب در ایران، نشر مبتنی بر چاپ، از زمان انتشار نخستین کتاب‎های چاپی در ایران تا زمان ما بررسی کرد، یعنی حدوداً از دهه‌ی سوم و چهارم سده‌ی ۱۳‎ق، برابر با  دهه‌ی دوم و سوم سده‌ی ۱۹م. برای این‎که این تاریخ در ذهن خوانندگان بماند، می توان گفت حدوداً از اواخر دوره‌ی حکومت فتحعلی‎‎شاه قاجار در ایران و اواخر امپراتوری ناپلئون در فرانسه تا زمان حال. این سه عامل چرا و چگونه تکوین یافتند، چه تاثیرهایی از هم گرفتند و  بر هم گذاشتند، چه چالش‎هایی با هم داشتند، چه افت و خیزهایی را سپری کردند؟ و پرسش‎های دیگری از این دست که پاسخ آن‎ها برای نشرپژوهی لازم است. بررسی درزمانی اگر تا جای ممکن درست و مطلوب انجام بگیرد، می تواند شناخت دقیقی از بنیادهای نشر و تغییر و تحول آن به دست بدهد

             نشر، افزون بر جنبه های دیگر، حرفه هم هست، حرفه‎ای که سروکارش با کالایی فرهنگی است، از سفارش تولید گرفته تا آخرین حلقه‌ی کاربرد آن و رسانیدن بازخورد به مراحل پیش از نخستین حلقه‌ی تولید و سایر حلقه‎ها در زنجیره‌ی تولید انتشاراتی. فعالیت این حرفه ترکیبی از چند فعالیت اصلی و چندین و چند فعالیت جنبی و فرعی است. فعالیت‎های اصلی آن فرهنگی، اقتصادی و تولیدی(صنعتی) است. در نشر نمی‎توان فرهنگ و اقتصاد را از هم جدا کرد. حتی در نشر غیرانتفاعی هم درآمیختگی با اقتصاد هست، اما منابع مالی آن برای سرمایه‎گذاری از محلی غیر از بازار کتاب تامین می‌شود.

           انتشار هر اثری در عین حال تولید محتوایی جدید است، جدا از هرگونه ارزش‏یابی. تولید محتوا،  فعالیتی فرهنگی است. هر اثر منتشر شده، در هر قالبی، اعم از ماده‎ای مانند کاغذ یا مواد کاغذوار، یا بر هر رسانه‎ای، اعم از الکترونیکی  و جزآن، کالایی مادی و دارای ارزش اقتصادی است. مجموعه‌ی فعالیت‎هایی که محتوایی فرهنگی(اثر آفریده شده) را به کالایی مادی و قابل عرضه به بازار و پخش و فروش تبدیل می کند، فعالیتی تولیدی(صنعتی) است. ترکیب این  فعالیت‎ها در نشر، در بافت اجتماعی و فرهنگی جامعه، و نیز به تاثیر از همه‌ی عامل‏هایی است که جامعه را می‌چرخاند و برآن تاثیرهای تعیین کننده می‎گذارد، مانند سیاست، اقتصاد و مانند آن، ترکیبی پیچیده، گاه بسیار پیچیده، که اگر ساختار‎شکنی شود معلوم خواهد شد که این مجموعه از چه اجزای متنوعی تشکیل می‌شود که هر جزء با عامل‎های بسیار در تعامل و تاثیر و تاثر است. مجموعه‌ی نشر از شاخص‎ترین مجموعه‎هایی است که عامل‎های درونی و بیرونی آن به سرعت بر هم تاثیر می گذارند؛ همچنان‎که اکنون به چشم خود و آشکارا می بینیم که شیوع یک بیماری چگونه بر این مجموعه تاثیر می‏گذارد و مناسبات را تغییر می‎دهد.

             درضمن،  جامعه‎ای که نشر کتاب با آن سروکار دارد، فقط مجموعه‌ای از نهادها، قراردادها، هنجارها، ارزش‏ها، فعالیت‏ها و نظایر آن نیست، بلکه تلاقی‎گاه دیدگاه‏ها، انتخاب‏ها، سلیقه‎ها و محل برخورد آراء هم هست و نشر و کتاب در آن سهم دارند، سهمی که تاثیر آن در زمان‎ها و مکان‎های مختلف به سبب عامل‎های گوناگون متفاوت است.

              هر حرفه‌ای تاریخ و ماجرایی از آن خود و خاص خود دارد. حرفه‎ها اسطوره‎ها، شخصیت‎های نمادین و چهره‏های نمایان و تاثیرگذار خود را دارند. اگر برای آغاز نشر کتاب در ایران این روایت پذیرفته شود که پس از شکست قشون قاجار در برابر ارتش مدرن و مجهز مهاجم و ضربه‌ی سهمگین هشداردهنده‌ای که بر سران و مسئولان خواب‌آلود کشور وارد آمد، آن‎ها به چاره‎اندیشی وادار شدند، آغازگران نشر را باید درمیان زمامداران سیاسی و مشاوران و همکاران آن‎ها باید جست‎وجو کرد که جنگ را اداره می‏کردند. برپایه‌ی این روایت،  نشر کتاب یکی از اجزای برنامه‎های نوسازی و در کنار تدبیرهای اصلی و نخستین برای حفظ کردن امنیت کشور، مجهزکردن آن در برابر تهدیدها، و نیز مدرن کردن کشور بود ـ البته با توجه به برداشت و تعریفی که در آن زمان از مدرن و پدیده‎های مدرن داشتند. بر پایه‌ی داده‎ها و تحلیل‎های موجود، تصویر دقیق و متقاعدکننده‎ای از جزئیات چگونگی آغاز نشر و جایگاه آن در روند مدرن شدن کشور در دست نیست. در کنار و اطراف عباس‎میرزای قاجار شخصیت‎هایی بودند که به او پیشنهاد و مشورت می‏‌دادند، از جمله قائم‎مقام فراهانی، و هرکدام از آن‎ها دیدگاه‏‌ها و برداشت‎هایی خاص خود را از روند مدرن کردن کشور داشتند. افراد موثر از این دست تا درست شناخته نشوند و دامنه‌ی تاثیرهای آن‎ها مشخص نشود، آغاز روند نشر کتاب از هاله‌ی ابهام بیرون نمی‎آید. اهمیت این شناخت در این است که به روشن شدن مراحل بعد و چگونگی تحوه‌ی این مراحل کمک می‎کند.

       بنیادهای سه‎گانه‌ی نشر از آغاز تا کنون دستخوش چندین و چند تحوّل شده‏‌اند. پدیدآورندگان آغازین بیش‌تر به سفارش دولت کتاب می‎نوشتند و ترجمه می‎کردند. از اواسط دوره‌ی حکومت ناصرالدین‎شاه (۱۲۶۴ ـ ۱۳۱۳ق) به بعد بود که دگراندیشان آرام آرام به صحنه آمدند. جنبش مشروطه‏خواهی که وسعت گرفت، صحنه به دست دگراندیشان افتاد، پدیدآورندگان دیگری با دیدگاه‎های دیگر، و خوانندگان دیگری با توقعات تازه‎ای در صحنه ظاهر شدند، و حلقه‌ی واسط آن‎ها که ناشران، چاپ‎گران و پخش‎گران بودند، تغییر کردند. همین تغییر و مشابه این تغییر، با تفاوت‏هایی، در چند دوره‌ی تاریخی بعد دیده

شد، از جمله: پس از سقوط سلسله‌ی قاجار، پس از شهریور ۱۳۲۰ و برچیده‎شدن بساط استبداد و مشی پلیسی، در دوره‌ی جنبش ملی شدن صنعت نفت، در آغاز دهه‌ی ۱۳۴۰ش، در دوره‌ی تحرکات منجر به انقلاب ۱۳۵۷ش.

       بررسی اجمالی سنخ‎شناسی(تیپولوژی) پدیدآورندگان  و ناشران نشان می‎دهد که چگونه تغییر یافتن اوضاع و احوال، سنخ آن‏ها را تغییر می‎دهد. این سنخ‎شناسی به مطالعات گسترده‎ای نیاز دارد و بررسی سنخ‎ها در دوره‌ی تغییرهای عمده‎تر به ما نشان خواهد داد که چرا سنخ‎های خاصی از متن به حاشیه رانده شده‎اند و سنخ‎های تازه‎ای از پشت صحنه به جلوی صحنه آمده‎اند، و به اصطلاح پارادیم(سرمشق)ها در نشر چرا و چگونه تغییر کرده‎اند. گفتمان‏های فکری، سیاسی‎ـ‎اجتماعی، فرهنگی که تغییر می‎کنند، هر سه بنیاد انسانی نشر کتاب هم دستخوش تغییر می‌شوند. در دهه‌ی ۱۳۲۰ش گفتمان‎های ملی‎گرا، اسلام‎گرا، چپ‎گرا، کسروی‏گرا بر بنیادهای سه‎گانه‌ی نشر، و حتی بر ساختار نشر کتاب تاثیر گذاشت. پدیدآورندگان، مترجمان، ناشران، کتابفروشان و خوانندگانی پدیدار شدند که در دهه‌ی پیش از آن نبودند. جایگاه عرضه و فروش کتاب هم در شماری از شهرهای بزرگ تغییر کرد. این جایگاه در تهران چندبار تغییر کرده است.

              اصلی‎ترین پایگاه نشر کتاب در میان طبقه‌ی متوسط باسواد شهری است. خوانندگانی از طبقات دیگر اجتماعی هم هستند، اما سرنوشت نشر را این‎ها تعیین نمی‎کنند. آن طبقه، که خود از چندین قشر و لایه تشکیل می شود، مانند پدیدآورندگان، پژوهش‎گران، روشن‎فکران، دگراندیشان، فعالان سیاسی‎ـاجتماعی،‎فرهنگی، استادان، دانشگاهیان، آموزش‎گران، دانشجویان، دانش‎آموزان متوسطه، زنان، دختران، جوانان، کارمندان و کسبه‌ی کتاب‎خوان و جزآن، نیازها و واکنش‎هایش با توجه به اوضاع و احوال ثابت نمی‏ماند و همواره در حال تغییر است. این تغیییر را ناشران عمومی بهتر حس می‎کنند. نشر تخصّصی معمولاً بازار شناخته‎شده‎تر و با ثبات‎تری دارد و نوسان‏ها کم‎تر ممکن است معادلات آن را به هم بریزد. از زبان  ناشران و پدیدآورندگان بسیاری بارها و بارها این جمله در باره‌ی خریداران و خوانندگان کتاب شنیده شده است: «‎انگار آب شدند و رفتند زیر زمین». بله، درست است آب می شوند و می روند زیر زمین. قشر خاصی که کتاب‏های آزمون ورودی به دانشگاه را می‏خرد و می‎خواند، تا روز آزمون مخاطب است. پس از آزمون ناپدید می شود تا آستانه‌ی آزمون بعد. خریداران و خوانندگان آئین‎نامه‌ی رانندگی هم پس از گذراندن آزمون رانندگی ‎ ناپدید می‌شوند؛ حتی می توان نسخه‏هایی از آئین‏نامه را در اطراف محل آزمون دید که از سر خشم پرتاب کرده یا از سر شادی برای استفاده‌ی دیگران گذاشته‌اند. یکی از نویسندگانی که مخاطبان او روشن‎فکران نخبه‎گرا بودند، در جریان تحولی سیاسی همه‌ی خوانندگانش را از دست داد. با حیرت می‎پرسید: « خوانندگانم چه شدند، کجا رفتند؟». بله، رفتند که رفتند، زیرا ضرورت و نیاز خواندن و کاربرد اثر تغییر کرده بود. همه‌ی آثاری که کاربرد زمان‏مند دارند، با چنین سرنوشتی روبه‎رو می شموند، همین‌طور پدیدآورندگانشان. این گونه آثار «فواره‎وار»اند.

       شناسایی قشرهای مختلف طبقه‌ی متوسط با سواد شهری و یافتن نیازهای مطالعاتی آن‎ها و تغییر یافتن نیازهایشان بسیار دشوار است و به همین سبب است که نشر عمومی ما، که همانند سایر نشرهای عمومی در سایر نقاط جهان، مهم‎ترین و اصلی‏ترین شاخه‌ی نشر است، با دشواری بی‎ثباتی بازار خود روبه‏روست. تا زمانی که همان طبقه و قشرهای متعدد و لایه لایه‌ی آن از راه پژوهش‎ و سنجش‎ کمّی و کیفی، درست شناخته نشوند، نوسان بازار به سان تهدیدی بزرگ متوجه ناشران عمومی، و مخل ثبات سیاست‏گذاری و برنامه‎ریزی انتشاراتی آن‏هاست.

          از دیدگاه هرمنوتیکی  نشر کتاب بازتاب‎دهنده‌ی بسیاری از جنبه‏های جامعه است. مردم برپایه‌ی نیازها و توقعاتی سراغ نشر می‌آیند و شناختن درست آن نیازها و توقعات به شناخت جامعه کمک می‎کند. جامعه از راه شناختن نشر می‏تواند دست‌کم جنبه‏هایی از خود را بشناسد.

           از دیدگاه کارکردگرایی، کارکرد نشر کتاب را باید بررسی کرد. شناختن درست  این کارکرد می‎تواند نشان دهد که مخاطبان نشر به چه سبب و با چه دلیلی محصولاتی از نشر را می‎پذیرند و محصولات دیگری را پس می‎زنند. آیا نشر کتاب با آنچه تولید و عرضه کرده به نیازهای مخاطبان خود پاسخ گفته است؟ اگر آری، تا چه میزان؟ اگرنه، چرا؟ آیا برآورد دقیقی از «کتاب‎های سنگ‌شده»(اصطلاحاً کتاب‎هایی که در انبارهای ناشران می‏ماند، نه فروش دارد و نه تقاضا) داریم و نسبت آن‎ها را با کتاب‎های به اصطلاح«برو»(کتاب‏هایی که فروش روان دارد) داریم. سرجمع هزینه‎های این‎ها را حساب کرده‎ایم، با هم سنجیده‎ایم، از موضوع و محتوای آن‎ها اطلاع دقیقی داریم؟

           از دیدگاه رفتارگرایی، نشرکتاب به سهم خود بر رفتارهای اعضای جامعه، به‎ویژه قشرهای کتاب‎خوان، تاثیر می‏گذارد. نشر از جمله‌ی آن دسته از  فعالیت‏های فرهنگی است که قدرت نفوذ عمقی دارد. کتاب ممکن است بارها و بارها خوانده شود و خواننده را به تفکر و تامل عمیق وادارد، کارکردی که از رسانه‎های دیگر ساخته نیست. از این روست که نشرمی‎تواند به فرهنگ عمومی شکل بدهد و فرهنگ عمومی می‎تواند بر الگوهای رفتاری اعضای جامعه تاثیر بگذارد.

               بررسی از این دیدگاه‌‏ها در حوزه‌ی مطالعات انسا‎ن‎شناسی است که در کنار مطالعات از جنبه‎های دیگر(اقتصادی، سیاسی‎ـ‎اجتماعی، فرهنگی، فنّی و جزآن) می‎تواند به نشر کتاب یاری موثر برساند. در انسان‌شناسی نشر کتاب از روند تحلیلی می‎توان استفاده کرد. در این روند، فرهنگ به صورت سامانه‏ای در نظر گرفته می‎شود که اجزای تشکیل دهنده‌ی آن با هم ارتباط اندام‏وار دارند و اجزا در عین حال بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند و از هم تاثیر می‎پذیرند. نشر ما نیازمند دیدگاه‎هایی است که کلیّت نشر و مجموع تاثیرها و تاثیرهای متقابل مربوط به آن را در دل خود جای دهد و نگاه‎های تک‌خطی و تک‎عاملی را دورکند، نگاه‎هایی که حاصل آن کوته‎بینی، تنگ‎نظری و گاه حتی حجاب ظلمانی است و سالیان سال، هم بسیاری از ناشران را گرفتار کرده است و هم دیگران را.

 

پرسش‌های مجهول پاسخ‌طلب

نشر کتاب با پرسش‎های بسیار دیگری روبه‎روست که نیازمند بررسی‎ها و پاسخ‎های نشرپژوهان است. به شماری از آن‎ها اشاره می‎کنم. این پرسش‌های پاسخ نگرفته، از نظر دورمانده، یا شاید بی‎اهمیت و کم اهمیت قلمداد شده، از فهرست کاهلی‎ها بیرون نیامده است.

ـ ‎نشر کتاب مخاطبان خود را چگونه شناسایی و طبقه‎بندی می‎کند؟روش‎ها و ملاک‌های این کار چیست؟ شناختن درست  ویژگی‎های مخاطبان از موثرترین عامل‏های تعیین‎کننده‌ی چارچوب‏های فعالیت نشر است. چرا تا کنون اتحادیه‎های صنفی حوزه‌ی نشر نخواسته‎اند یا نتوانسته‎اند هزینه‌ی پژوهشی را در این زمینه بپردازند؟ درحالی ‎که ممکن است پاسخ به این پرسش کلید کارگشایی به دست آن‏ها بدهد.

ـ  بررسی تاریخ نشر نشان می دهد که شماری از چاپگران و کتابفروشان ناشر شدند، اما بقیه‌ی آن‌ها نشدند، چرا؟ ویژگی‎های آن دسته که به نشر روی آوردند چه بود؟ چه تعداد از آنان به کار نشر ادامه دادند و خاندان‏های ناشر را به وجود آوردند. تاریخ نشر جهان خاندان‎هایی را نشان می‎دهد که چند قرن سابقه‌ی فعالیت دارند و سنت جاافتاده‎ای در میان آن‏ها، گذشته از این‎که عامل تداوم و انتقال است، از سنت شناخت و استفاده‌ی مناسب از تجربه‎ها هم نشان دارد.

ـ جوانمرگی در نشر از پدیده‎های رایج نشر کتاب در جهان سوم است. بی‎ثباتی‎های سیاسی‎ـ‎اجتماعی و اقتصادی، فضای ناامن حاکم بر نشر، سانسور، مداخله‎های بی‎جا و خودسرانه، نبود یا کمبود قوانین و مقررات صریح و روشن و نافذ، ضعف جامعه‎های مدنی، شکاف میان ملت و دولت، و نظایر آن را علت‎های اصلی جوانمرگی نشر می‏دانند. با این حال، نوع جوانمرگی‏ها در جامعه‎های مختلف عیناً همانند نیست. از این‏رو، شناخت این پدیده می‎تواند کمک کند و از بسیاری ضرر و زیان‏ها پرهیز شود. بنا به برآوردها، فعالیت بیش از ۹۰ درصد ناشران بزرگ و فعال در ایران، پس از انقلاب تعطیل یا متوقف یا بسیار کندشده است. علت‎های این حادثه بیان می‌شود، اما نه از راه بررسی‎های پژوهشی. هم اکنون شماری ناشر جوان، باانگیزه، مبتکر، خوش ذوق به عرصه‌ی نشر آمده‎اند. چگونه می‎توان این‏ها را حفظ کرد، راه را بر گسترش فعالیت‏هایشان گشود، بر شمار مخاطبانشان افزود و نشر را آرمان‎گراتر، بلندپروازتر، دورپروازتر، امیدوارتر، جوان‌تر و شاداب‎تر کرد.

            نشر در هر ‎جای جهان که رشد کرده و توسعه یافته است، عنصری از آرمان، آینده‎نگری و نظر به آینده را در آن می‎توان یافت. ناشران با تجربه و موفق به ناشران تازه‎کار و جوان توصیه کرده‎اند همیشه یک گام از خوانندگان جلوتر باشند، نه بیش‎تر. نشر سرشت آینده‎زی دارد و اگر ناشر گامی جلوتر برندارد، خوانندگان او را جا می‎گذارند. اگر ناشر بیش از یک گام بردارد، احتمال دارد رابطه‎اش با صف خوانندگان قطع شود. ناشرانی که فقط منتظر واکنش‎های بازار کتاب می‎مانند تا به آن پاسخ دهند، دنباله‎رو رویدادها می‌شوند و ممکن است رویدادها آن‎ها را به دنبال خود نکشاند. نشر در همین ماجرای کرونا نشان داد که نداشتن آینده‎نگری و انعطاف در تولید محصول نشر، به جابه‎جایی‎هایی می‎انجامد که نتیجه‌اش از دست رفتن بعضی بازارها و گشوده شدن برخی بازارهای دیگر کتاب است. پس چه باید کرد که آینده‎نگری به بخشی از سیاست انتشاراتی همه‌ی ناشران تبدیل شود؟ آیا اتحادیه‌ی ناشران و تشکل‏های نشر می‎توانند دانش فنی نشر و فرهنگ ناشری را با تحولات جهان و ایران همپا کنند؟ اگر نمی‎توانند، چه تدبیر دیگری باید اندیشید و چه سازوکارهای دیگری را باید به کار گرفت؟

ـ تاریخ نشر ایران نشان می‎دهد که در عصر قاجار و در عصر پهلوی اول و دوم، مردمی از خوانسار در عرصه‌ی کتابفروشی و نشر فعال شدند و جایگاه ممتازی در این عرصه‎ها به دست آوردند. چرا؟ خوانسار چه ویژگی‏هایی داشته که برای مثال گلپایگان، شهر همجوار آن، نداشته است؟ خوانساری‎هایی که به تهران مهاجرت کردند و در تیمچه‌ی حاجب‎الدوله و بعداً بازار بین‎الحرمین به کتابفروشی و نشر پرداختند، در کار خود امانت نشان دادند، به موفقیت شغلی دست یافتند، همولایتی‎های خود را جذب کردند، به آن‌ها تجربه منتقل کردند، به شیوه‌ی استادی‎ـ شاگردی به آن‎ها دانش فنی زمان و مهارت لازم را آموختند و در مجموع در روند نشر کتاب در ایران موثر قرار گرفتند، تقریباً مانند دریانی‎ها و نقشی که این‎ کاسبان بازارشناس و نیازشناس و پاسخ‎گو به نیازهای روزمره‌ی مردم در سوپرمارکت‎ها دارند؛ البته نه به این وسعت و کارآمدی. بررسی انسان‌شناختی کارکردهای این‎ها و مقایسه‌ی فعالیت‏ها می‎تواند به شناختن گونه‎های مختلف کارکردهای بومی کمک کند. کارکردهای نتیجه‎بخش بومی در نشر بررسی و شناسایی نشده‌است، در حالی که این کارکردها، به ویژه در دوره‎های بحرانی و پرافت و خیز، آسیب‎پذیری کم‎تری دارند.

ـ آیا نشر حرفه‎ای باز است یا بسته؟ ناشران به تازه‌واردها راه می دهند یا نه. آیا انتقال دانش فنی در حرفه وجود دارد؟ اگر دارد، این انتقال آسان است یا سخت؟ چگونه می توان دانش فنی نشر را با تجربه‎های عملی و آزموده شده در آمیخت؟آن‎ها را از راز و رمز بیرون آورد، در اختیار جامعه قرار داد و استعدادها و علاقه‏هایی را به سمت آن جلب کرد؟ آیا اتحادیه‌ی ناشران این توان را دارد که جاذبه‎های ناشر شدن را واقع‎بینانه و در میان جوانان ترویج کند؟ هراس افکنی‎ها، رماندن و تاراندن‎ها و بیان جنبه‎های منفی را جامعه خوب می‎شناسد. مطالب منتشر شده، گفت‏و‎گوها، مصاحبه‏ها و سایر مطالب مکتوب اثبات این مدعاست، اما واقعیت روی دیگری هم دارد و آن حاصل کار نشر موفق و ناشران موفق است، تجربه‌ی ناشرانی که بحران‎ها رامدیریت کرده‎اند، پشت سر گذاشته‎اند و جان و نیروی تازه‎ای گرفته‎اند. برآوردها و آینده‏نگری‏های بسیاری که این روزها به عمل آمده‎است خبر می‏دهد که حرفه‎های بسیاری در جریان کرونا و پساکرونا اَلَک خواهند شد و نشر کتاب هم از آن‌ها مستثنی نیست. ناشرانی که نشرالکترونیکی را تفنن تلقی می‎کردند، به چشم خود و در این روزها دیدند که تفنن نیست. ناشرانی که به نشر درخواستی (پی اُ دی)،۶ خودناشری،۷ نشررومیزی۸ پوزخند می‎زدند و طرح مطلب در این باره را با تمسخر پاسخ می‏دادند، حالا ناگزیرند دستمال بردارند و لبخند را از لبان خود پاک کنند. ای کاش می‎توانستند چین ابرویشان را هم را در این ماجرا هم پاک کنند. نشر ایران اگر این شاخه‎های نشر و سایر همه‌ی شاخه‎های نشر همراه را جدّی نگیرد، مجبور خواهد شد غرامت‎های بیش‎تر و سنگین‎تری بپردازد. ناگزیرم آن جمله را تکرار کنم: «‌آسیب به نشر، آسیب به همه‌ی ما، به جامعه‌ی ما، به فرهنگ ما، و به سایر شئون جمعی ماست». سرنوشت نشر فقط به دست ناشران و اتحادیه‏ها و تشکل‏های صنفی آن‎ها نیست. هر عضوی از جامعه که با کتاب سروکار دارد، در این سرنوشت سهیم است. کسانی که کار فرهنگی می‎کنند، از هر صنف، طبقه، رسته، رشته، و جدا از نوع محتوای آن، در این سرنوشت گرفتارترند. اگر تشکل‏های صنفی نشر پیام زمانه را درنیابند، درست و به‎موقع درنیابند و به آن به‎طور مناسب و به‎موقع پاسخ ندهند، همان مسیری را سپری خواهند کرد که حرفه‎ها و مشاغل منقرض سپری کردند. اکنون زمان بازنگری و بازاندیشی و یافتن ظرفیت‎ها، امکانات، استعدادها، توان‏مندی ها، شناختن ضرورت‏ها، نیازها و استفاده‌ی مناسب از راه و روش‎های دست یافتن به شناخت درست است.

امیدوارم انسان‌شناسان، جامعه‎شناسان و سایر متخصصان مرتبط با نشر به کمک ناشران و تشکل‏های آنان بیایند تا از این مرحله به گونه‎ای گذر کنیم که نشر کتاب در کشورما با بنیه و روح دیگری به بقای خود ادامه دهد.

 



1.  Anthropology                         

2. Cultural anthropology

3. Social anthropology

4. Synchronic

5. Diachronic

6. POD (Print On Demand)

7. Self publishing

8.  Desktop publishing

 

0/700
send to friend
مرکز فرهنگی شهر کتاب

نشانی: تهران، خیابان شهید بهشتی، خیابان شهید احمدقصیر (بخارست)، نبش کوچه‌ی سوم، پلاک ۸

تلفن: ۸۸۷۲۳۳۱۶ - ۸۸۷۱۷۴۵۸
دورنگار: ۸۸۷۱۹۲۳۲

 

 

عضویت در خبرنامه الکترونیکی شهرکتاب

Designed & Developed by DORHOST