کد مطلب: ۱۷۵۰۴
تاریخ انتشار: دوشنبه ۱۵ بهمن ۱۳۹۷

طنزهای عبید، اصلاح‌گر جامعه‌ است

پنجمین نشست از مجموعه درس‌گفتارهایی درباره‌ی عبید زاکانی به «گونه‌شناسی طنزهای عبید زاکانی» اختصاص داشت که چهارشنبه دهم بهمن با سخنرانی دکتر علیرضا فولادی، استاد دانشگاه، شاعر و پژوهشگر طنز در مرکز فرهنگی شهرکتاب برگزار شد.

فولادی سخنانش را این‌گونه آغاز کرد و گفت: طنز فارسی پیش از عبید به طور جسته و گریخته، بیشتر با نام هزل، در آثار ادبی فارسی، به‌ویژه در ادبیات عرفانی وجود داشته است. عبید زاکانی طنزپردازی را به طور تخصصی پی گرفت و از این جهت در ادبیات فارسی مقام مؤسس دارد. با این حال، طنز عبید همچنان به مرزبندی میان اخلاق و غیراخلاق پایبند نیست. مطالعات نشان می‌دهد که او با نگاه تخصصی به طنز، از گونه‌های حرفه‌ای آنسود جسته است و هر کدام از این گونه‌ها در کار او ویژگی‌های فنی خود را دارند که چراغ راه طنزنویسان بعدی قرار گرفته است. همچنین طنزهای وی، به لحاظ موضوعی بیشتر درباره‌ی مسائل اجتماعی و اخلاقی و هر کدام با موضوعات ریزتر پدید آمده‌اند که رویکرد فکری عبید را به منزله‌ی اصلاح‌گر جامعه‌ی زمان خویش نشان می‌دهند.

رویکرد هوشمندانه و زمان‌شناسانه عبید در طنز

 زمانی که راجع به طنز تحقیق می‌کردم به این مسئله می‌اندیشیدم که چرا عبید با این شدت و حدت به طنز پرداخته است. عبید که بالاخرهدر قصیده و غزل دستی توانا داشته، چرا به طنز روی آورده است، آن هم با این رویکرد. سرانجام به این نتیجه رسیدم که پیش از عبید تمام قله‌های ادب فارسی فتح شده بود. شما اگر به قصیده نگاه کنید می‌رسید به ناصرخسرو و خاقانی یا به غزل نگاه کنید می‌رسید به مولوی، سعدی و حافظ یابه رباعی نگاه کنید می‌رسید به خیام یا به منظومه عاشقانه نگاه کنید می‌رسید به نظامی یا به مثنوی‌های عارفانه نگاه کنید می‌رسید به سنایی و عطار و مولوی. عبید در آن روزگار چه کار می‌توانست بکند که ماندگار شود. مجبور بود طرحی نو بریزد و به نظر من کار هوشمندانه و زمان‌شناسانه‌اش آن بوده است که از همان ژانرهای گذشته، اثر طنزآمیز بسازد و در موضوع طنز استفاده کند و نوع ادبی طنز را برای خود برگزیند و از این طریق خویش را در ادب فارسی به عنوان یک قله مطرح سازد. این نکته نشان می‌دهد که عبید واقعاً جریان‌های ادبی را به‌خوبی می‌شناخته است.

اما طنز با عبید در ادبیات فارسی شروع نشده است. ما پیش از عبید، سنایی را داریم و معتقدم اساساً پایه‌گذاران طنز فارسی عرفا بوده‌اند. من زمانی حدود ۱۶ اثر منثور عرفانی مانند اسرارالتوحید یا تذکره‌الاولیا و مقالات شمس را بررسی کردم و در تمام آن‌ها طنز وجود داشت؛ طنزهایی نجیبانه که حتی یک کلمه تابو ندارند، ضمن این که بسیار آموزنده‌اند.

جایگاه عبید زاکانی در طنز فارسی

ولی عبید با همه این‌ها فرق دارد. فرق عبید این است که طنز را به صورت حرفه‌ای کار کرده است و برای این منظور ژانرهای گوناگون را به کار گرفته است. بر این اساس عبید پایه‌گذار طنز فارسی است و این جایگاه او در طنز فارسی همچنان تا امروز برقرار است. ما اسامی زیادی در طنز فارسی از زمان عبید تا هم اکنون می‌توانیم پیدا کنیم که در این زمینه حرفه‌ای کار کرده‌اند. دلیل اینکه عبید تاکنون جایگزینی پیدا نکرده این است کهطنزپردازهای بعدی هر کدام در یک نوع