کد مطلب: ۲۹۶۳۲
تاریخ انتشار: چهارشنبه ۲۴ فروردین ۱۴۰۱

پیشگام مارکس و سن‌سیمون

پیام حیدرقزوینی

شرق: «ویتسک» گئورگ بوشنر به همراه «نظامیان» از یاکوب لنس، دو نمایش‌نامه‌ای‌اند که به‌تازگی با ترجمه محمود حدادی در قالب یک کتاب در نشر بیدگل منتشر شده‌اند. بوشنر چهره‌ای درخشان نه فقط در ادبیات آلمان بلکه در کلیت فرهنگ آلمانی است. او به رغم عمر بسیار کوتاهش، آثاری در عرصه‌های ادبیات، فلسلفه، روانکاوی و سیاست از خود به جا گذاشت و به‌خصوص در عرصه نمایش‌نامه‌نویسی دست به نوآوری‌های گسترده‌‌ای زد. از بوشنر، تنها سه نمایش‌نامه باقی مانده که در هر سه تحلیلی از وضعیت تاریخی زمانه‌اش به دست داده شده. در «مرگ دانتون» به تحلیل انقلاب فرانسه پرداخته شده، در «لئونس و لنا» به نفی مناسبات فئودالی توجه شده و در «ویتسک» دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی دورانی مطرح شده که در تاریخ ادبیات آلمان «پیش‌درآمد انقلاب اجتماعی۱۸۴۸» نام دارد. «ویتسک» بر اساس الگویی واقعی نوشته شده و اگرچه سبکی واقع‌گرایانه دارد اما ویژگی‌هایی دارد که حدود نیم‌قرن بعد در آثار ناتورالیست‌ها دیده می‌شود و این یکی از نوآوری‌های بوشنر در نمایش‌نامه‌نویسی است. وجهی دیگر از فعالیت‌های بوشنر، به سیاست مربوط است. بوشنر نویسنده‌ای انقلابی بود و به تعبیر محمود حدادی، «فرزند سرآغاز قرن نوزدهم» بود. در دوره‌ای که سرمایه‌داری بدوی شکل گرفته بود، بوشنر بر عدالت و برابری‌خواهی تأکید داشت و این موضوع نه فقط در معدود آثار به‌جا‌مانده از او بلکه در زندگی عملی‌اش هم دیده می‌شد. از این نظر بوشنر پیش از ظهور مارکس افکاری انقلابی داشت و تأکیدش بر عدالت باعث شده که امروز بتوان مشابهت‌های فکری میان او و مارکس یافت. نکته قابل توجه دیگر اینکه سال‌ها پیش از آنکه «مانیفست» مارکس و انگلس منتشر شود، بوشنر شبنامه‌ای سیاسی و تشکیلاتی منتشر می‌کند و این موجب تبعیدش می‌شود. حدادی درباره انتشار این شبنامه می‌گوید: «پیک هسن یا شبنامه برای مردم ایالت هسن که بوشنر آن را در زمان دانشجویی‌اش نوشت و پیگرد پلیس ایالت را برایش در پی آورد و سبب مهاجرت او شد، اثری است سیاسی و تشکیلاتی و بوشنر در این اثر هم کاری به بزرگی کار مارتین لوتر می‌کند. او با تکیه بر تورات و داستان آفرینش از محرومان جامعه، از طبقات پایین اجتماعی می‌پرسد مگر خداوند زحمتشکان را در روز پنجم آفرینش آفریده است، همانند حیوانات. و فقط بهره‌کشان و اربابان جامعه انسانند و در روز هفتم آفریده شده‌اند؟». «ویتسک» نمایش‌نامه‌ای است که نه فقط بارها و در کشورهای مختلف به روی صحنه رفته بلکه به دفعات مورد اقتباس سینمایی هم قرار گرفته و در ایران نیز داریوش مهرجویی سال‌ها پیش فیلم «پستچی» را با اقتباسی از این نمایش‌نامه ساخته بود. یاکوب لنس نیز از دیگر چهره‌های مهم ادبیات کلاسیک آلمان است و دلیل اینکه حدادی نمایش‌نامه‌ «نظامیان» او را در کنار «ویتسک» ترجمه و منتشر کرده این است که بوشنر تحت‌تأثیر لنس بوده و داستانی نیز بر اساس زندگی و جنون او نوشته است. بوشنر علاقه زیادی به لنس داشت و او را پیشگام واقع‌گرایی در دوران خود می‌دانست. به مناسبت انتشار این دو نمایش‌نامه، با محمود حدادی درباره جایگاه و اهمیت بوشنر و لنس در ادبیات آلمان گفت‌وگو کرده‌ایم.  

‌ گئورگ بوشنر نویسنده‌ای است که مرگی زودهنگام داشت و آثار زیادی از او منتشر نشد اما به اعتبار همین چند اثر از مه